ادامه مبحث اوّل: مفاهیم
بیان شد در این مبحث از جملاتی بحث می شود که علاوه بر مدلول منطوقی، مدلول مفهومی آنها نیز در جهت تشخیص مراد شارع مقدّس و در نتیجه استنباط احکام شرعی دخیل می باشد، لذا باید راجع به مفاد مفهومی آنها ثبوتاً و اثباتاً بحث شود. همچنین گذشت که قبل از وارد شدن در اصل بحث، لازم است نکات مقدّماتی عمومی راجع به مجموعه مفاهیم مطرح گردد. نکته اوّل یعنی پیشینه تاریخی بحث از مفاهیم، نکته دوّم یعنی جایگاه طرح مبحث مفاهیم، نکته سوّم یعنی تعریف مفهوم و منطوق، نکته چهارم یعنی لفظی یا عقلی بودن مسأله، نکته پنجم یعنی صغروی یا کبروی بودن بحث و نکته ششم یعنی مراد از حکم در مفهوم بیان گردید. در ادامه به بیان نکته هفتم یعنی اقسام مفهوم خواهیم پرداخت.
نکته هفتم: اقسام مفهوم
مفهوم بر دو قسم می باشد:
یکی مفهوم موافق یعنی قضیّه مستفاد از معنای منطوقی که در موضوع و حکم، ثبوتاً و نفیاً موافق با قضیّه منطوقی است ولی در متعلّق متفاوت می باشند مثل حرمت ضرب و شتم که از حرمت تأفیف والدین استفاده می شود و موضوع در هر دو، والدین است، حکم در هر دو حرمت است ولی متعلّق متفاوت می باشد. به این مفهوم، مفهوم موافق، فحوی الخطاب و لحن الخطاب گفته می شود و بعضی نیز آن را مفهوم اولویّت نامیده اند؛ اصل دلالت جمله ترکیبیّه بر مفهوم موافق مورد اتّفاق است ولی مشروط به آنکه تناسب حکم با موضوع به اعتبار متعلّقی که در معنای مفهومی دارد، کمتر از تناسب حکم با موضوع به اعتبار متعلّقی که در معنای منطوقی دارد نباشد، لذا برای ثبوت مفهوم و دلالت التزامی لفظ بر آن کافی است که این دو تناسب، مساوی با یکدیگر باشند مثل حرمت اخم کردن که تناسب آن با والدین مانند تناسب حرمت أُفّ گفتن به آنهاست و به همین جهت، اعاظم اصولی تصریح کرده اند که نامگذاری مفهوم موافق به مفهوم اولویّت، از باب تسمیه عامّ به اسم خاصّ می باشد.
و قسم دوّم مفهوم مخالف یعنی قضیّه مستفاد از جمله ترکیبیّه به نحو دلالت التزامی که با منطوق جمله ترکیبیّه به لحاظ موضوع و حکم متّحد بوده و به لحاظ ایجاب و سلب مختلف می باشد، به این صورت که جمله ترکیبیّه به دلالت مطابقی منطوقی دلالت بر ثبوت حکمی برای موضوعی عند ثبوت قیدی دارد و به دلالت التزامی، دلالت بر نفی آن حکم از آن موضوع، عند انتفاء آن قید می نماید.